2026 nummer 2: Herinneringen aan een tjalk
Wat er allemaal ooit is vastgelegd ....
In een eerdere Uit het Stamboek heb ik wel eens geschreven over mijn jeugd bij het water en hoe ik verslingerd raakte aan het ronde en platbodemjacht. Hiervoor moet ik ongeveer terug naar 1970. Mijn vader kreeg een baan in de stad Groningen en zijn werkgebied bestreek Groningen Friesland en Drenthe. Ons gezin verhuisde daarom naar Zuidlaren. Het lag gunstig qua verbindingen en, voor ons niet onbelangrijk, het lag dicht bij het Zuidlaardermeer. Het meer waar onze vader zijn jeugd had doorgebracht en waar hij zijn leven lang een boot had liggen.
Vanuit Zuidlaren was de afstand naar jachthaven De Bloemert in Midlaren op de fiets heel goed te doen. De haven was aangelegd in 1934 en het was pas gerenoveerd toen wij er in 1970 of 1971 een ligplaats kregen. De haven was een plek waar men in de weekenden heen ging om te recreëren. Vrijwel iedereen sliep er in de boot of in een caravan op de wal. De zeilvereniging zorgde er voor activiteiten.
Er was heel veel jeugd waarvoor de zeilvereniging zich behoorlijk inzette. Op een zeker moment lagen er veertig Flitsen waarmee ieder weekend gezeild werd. Er werden zeillessen georganiseerd die bekroond werden met een zeildiploma, er werden zeilwedstrijden en zeilevenementen georganiseerd en er waren georganiseerde uitwisselingen met andere Groninger meren. Natuurlijk met de Flits als centrale boot.
Als tien-jarige en als opgroeiende puber maak je dat allemaal mee. Je ervaart het als de gewoonste zaak van de wereld. In mijn herinnering ging dit allemaal in harmonie en lijkt het eindeloos. De schepen die de verschillende ouders bezaten boden wisselend een “thuis” voor de jeugd. Achteraf bezien zaten daar een aantal bijzondere schepen bij.
Eén wil ik hier met name noemen: de 'Alida'.
In mijn eerste herinnering was het een tjalk, de 'Alida', die altijd aan de steiger lag. Als lagere school scholier interesseerde ik me er al voor. De schipper met zijn echtgenote en dochter waren onderdeel van het sociale gebeuren bij de jachthaven. Af en toe kwam er bij de 'Alida' een oude man op bezoek. Dat dit de vader van de schipper was begreep ik. Dat hij een bekend Groninger Ploeg-schilder was wist ik toen nog niet. Pas jaren later werd ik me bewust van de geschiedenis van dit scheepje en haar zeker in Groningen bekende eigenaar. (De Ploeg is een Groninger kunstenaarscollectief opgericht in 1918).
George Martens was zoals ik hiervoor al schreef een bekend kunstschilder. Hij werkte met name in en om Groningen. De nodige keren was de 'Alida' het onderwerp van zijn schilderijen. Collega kunstschilders waren vaak als gast aan boord. In de bijlage van dit verhaal zitten foto’s waarvan het bijbehorende jaartal onduidelijk is, waarschijnlijk waren het zelfs meerdere jaren op rij, werd met de 'Alida' op de derde dinsdag in oktober de Zuidlaardermarkt bezocht. De vrienden Ploeg-schilders zijn op de foto’s te herkennen.
In de tijd dat ik de 'Alida' leerde kennen had ze een ligplaats in Midlaren. Het was een originele tjalk met een lange hoge roef, een kleine luikenkap en een bollestal. In de ingang van de roef was een motor ingebouwd. Eén keer mocht ik mee varen. Een boot moest gesleept worden. Er bestaan foto’s van De Bloemert uit 1934 waarop de Alida al te zien is.
Rob Martens (zoon van George) was een maritiem historicus, publicist en oud stuurman met heel veel zeemijlen ervaring die de geschiedenis van de 'Alida' in een tweetal kleine boekjes beschreven heeft. Ooit waren deze te koop in het Noordelijk Scheepvaartmuseum. Duidelijk is dat het onderhoud en het gebruik van de 'Alida' een probleem werd. Een tijdje is het scheepje nog gebruikt door een zeeverkennersgroep om uiteindelijk gerestaureerd te worden op een werf in Lemmer. De motor werd al uit het schip gehaald en ze kreeg gerestaureerd een plek op de binnenplaats van het Noordelijk Scheepvaartmuseum in Groningen. Misschien hebt u het daar ooit zien liggen en bent u er om heen gelopen. Helaas bestaat dit museum niet meer en verdween de 'Alida' van de binnenplaats. Ze verhuisde daarvandaan naar het Kunstcentrum De Ploeg in Wehe den Hoorn (GR). Dat juist dit schip nu daar terecht gekomen is, is niet vreemd. In de geschiedenis van De Ploeg hoort zij thuis *).
Nooit heeft ze een belangrijke plek binnen de Stichting Stamboek Ronde en Platbodemjachten gehad, een plaquette heeft ze niet, maar haar toenmalige eigenaar George Martens heeft haar al vroeg gemeld bij onze oud voorzitter Van Waning, die in het midden van de vijftiger jaren net begonnen was met zijn speurtocht naar Ronde en Platbodemjachten. Op de eerste schepenlijst van ons Stamboek, ooit gepubliceerd in De Waterkampioen, staat de 'Alida' vermeld. Hopelijk vinden we in ons eigen archief nog eens terug wat George Martens en de heer Van Waning ooit met elkaar gecommuniceerd hebben. Nu wilde dat nog niet lukken.
Ons archief ligt opgeslagen in het Fries Scheepvaart museum in Sneek en is slechts beperkt in te zien. Helaas hebben we nog nooit kans gezien dit te digitaliseren en daarmee breder toegankelijk te maken. Soms wanneer we er specifiek iets zoeken lopen we als bijvangst tegen pareltjes aan waarvan we het bestaan niet meer wisten. Misschien dat we in de toekomst nog meer onbekende informatie over de 'Alida' tegenkomen.
Jan Eissens heeft onlangs een uitgebreide fotoreportage van dit schip gemaakt in Wehe den Hoorn. Misschien krijgt de 'Alida' nog een keer een Stamboekplaquette.
*) Bedenk dat er meerdere Ploegschilders waren die met eigen boten voeren. Ben Walrecht en Johan Dijkstra zijn er slechts twee. Onafhankelijk van elkaar, maar ook gezamenlijk hebben ze veel bij het Paterswoldsemeer gewerkt. Klaas van Dijk, eveneens een Ploeg-lid had een tjalkachtig schip dat als varend atelierschip werd gebruikt. Hiervan weten we dat het zowel bij het Zuidlaarder- als Paterswoldsemeer heeft gelegen.
Het Vlugschrift "Uit het Stamboek - Behoud(t) het Goede" wordt samengesteld door Gerard ten Cate.